Zašto Sarajevu smeta podsećanje na decu Kozare? | gost: Boris Radaković

Istoričar i kustos Memorijalnog muzeja na Mrakovici, u okviru Nacionalnog parka “Kozara” Boris Radaković, govorio je u emisiji “Relativizacija” Ljiljane Smajlović o ovogodišnjem obeležavanju godišnjice Kozaračke bitke, reakcijama koje je to obeležavanje izazvalo, stradanju civila u Drugom svetskom ratu i posledicama ustaškog genocida nad Srbima.

• [00:00] Boris Radaković: Kad pričamo o Kozari i o stradanju dece, tu se stvarno govori o deci mlađoj od 15 godina.
• [00:07] Boris Radaković: Stradalo je do sada evidentirano imenom i prezimenom s područja Kozare od ’41. do ’45. godine više od 13.000 dece.
• [00:15] Ljiljana Smajlović: Ko su bile ustaše?
• [00:16] Boris Radaković: Ustaše su, nažalost, u velikom broju bili domaći ljudi, dakle Muslimani, Hrvati, poneki Čeh, poneki Ukrajinac.
• [00:25] Boris Radaković: U dokumentima nemačkim i hrvatskim nemamo spomen četnika u ofanzivi.
• [00:31] Ljiljana Smajlović: Vidi, on hoće da kaže da su sve Srbi, a to su u stvari jugoslovenski partizani.
• [00:36] Boris Radaković: Kod 20.000 ustanika vseh na području Bosanske Krajine, nešto manje od stotinu nisu bili iz reda srpskog stanovništva.
• [00:45] Ljiljana Smajlović: Dobar dan, ja sam Ljiljana Smajlović. Ovo je „Relativizacija” u kojoj sam danas zamolila Borisa Radakovića, kustosa-istoričara iz Memorijalnog muzeja na Mrakovici, što je deo Nacionalnog parka Kozara, da dođe u Beograd samo da pričamo o načinu šta se promenilo ove godine u načinu obeležavanja kozaračke bitke i kakav je to odjek dobilo u Sarajevu i u Beogradu — drugačiji.

• [01:18] Ljiljana Smajlović: Borise, hvala vam što ste samo zbog nas danas došli iz Prijedora.
• [01:25] Boris Radaković: Hvala, zadovoljstvo je moje.
• [01:28] Ljiljana Smajlović: Primetila sam dve stvari. Prva je da je naše bošnjačke susede veoma iznerviralo što je Republika Srpska obeležavala kozaračko stradanje 11. jula, kad se obeležava stradanje muslimana u Potočarima. A druga je da se i u Beogradu, a možda i u Banjaluci, sve više govori o ulozi četnika u stradanju tog naroda u toj nemačko-hrvatskoj ofanzivi.
• [02:05] Ljiljana Smajlović: Prvo mi recite, jesam li u grešci ili jeste i vi osetili u Prijedoru, gde živite, da se ova mala promena desila u načinu kako je primljeno obeležavanje Kozare?
• [02:12] Boris Radaković: Pa više se osetilo u određenim medijima, sad sve zavisi kakve medije pratite. Ja igrom slučaja i svojim poslom pratim određene medije. Dalo se nešto od toga primetiti, što kažete, bilo je negodovanja oko izbora datuma obilježavanja kozarske ofanzive.
• [02:34] Boris Radaković: Znate kako je došlo do toga da se ove godine poklopi sa 11. julom? Pošto se to održava u memorijalnoj zoni u Nacionalnom parku Kozara, mi smo svake godine domaćini, međutim Vlada Republike Srpske i vladine institucije organizuju obilježavanje takozvanog Dana bitke na Kozari. To se uglavnom do sada obilježavalo ili 4. jula ili oko 4. jula.
• [03:00] Ljiljana Smajlović: To je ostalo još od ranije — vikend koji je blizu 4. jula.
• [03:04] Boris Radaković: Tako je, ranije je to bilo 4. jula, pre rata, a sad u zadnje vreme, zadnjih 20 godina, obilježavalo se oko 4. jula, vikend koji je najbliži. Ali ove godine je to pomereno na 11. jul. Ja pretpostavljam, 4. jula smo imali obilježavanje stradanja Srba u Podrinju u Bratuncu. Pretpostavljam da je zbog toga pomereno — te subote je bilo u Bratuncu, a naredne subote ovde.
• [03:35] Ljiljana Smajlović: No, Bošnjaci su to protumačili kao provokaciju?
• [03:43] Boris Radaković: Da, ja prvo ne mogu to da razumem iz prostog razloga — ne može provokacija biti obilježavanje žrtava. Nikakva to ne može biti provokacija. Video sam i u medijima u Brčkom da je bilo dosta polemike zašto je Distrikt Brčko odabrao da 11. bude dan žalosti povodom i Srebrenice i Drugog svetskog rata, odnosno stradanja Srba u Drugom svetskom ratu i stradanja u proteklom ratu. Digle su se neke bošnjačke organizacije smatrajući da se žrtve ne mogu poistovećivati.
• [04:25] Ljiljana Smajlović: A kako se vama to čini kao istoričaru?
• [04:30] Boris Radaković: Meni se čini da obilježavanje žrtava ne može biti uvreda. Sa druge strane, pogotovo one snage koje navodno rade na jedinstvu Bosne i Hercegovine — valjda bi jedan datum trebalo da pomiri sve narode. Sa te strane to može biti sasvim opravdano. Međutim, kao da ima određena strana koja se trudi da te podele održi.
• [05:04] Boris Radaković: Što se tiče Srba u BiH i Republici Srpskoj, mi smo i inače skloni kompromisima, bili smo i u obe Jugoslavije. Jedan datum obilježavanja jednih i drugih žrtava može da poveže dve zajednice. A ova strana koja se zalaže za jedinstvenu BiH, a smatra da srpska strana radi na razgradnji države, buni se protiv tog jednog datuma.
• [05:49] Ljiljana Smajlović: Naravno da se slažem sa vama da odavanje pošte žrtava ne može biti doživljeno kao uvreda, ali oni to doživljavaju kao da to rangira niže Potočare i Srebrenicu. A vspravo je kontrast između tih žrtava prilično upadljiv.
• [06:20] Ljiljana Smajlović: Na Kozari, kad pričamo o stradanju dece, tu se stvarno govori o deci mlađoj od 15 godina. Tu je, koliko znam, pobijeno na Kozari ili posle u dečijim logorima u NDH… Poslednja cifra koju sam ja čitala bila je 11.000 dece. Koliko su vaše informacije?
• [06:53] Boris Radaković: Nas troje kustosa u Memorijalnom muzeju između ostalog radimo i prikupljanje podataka o stradalim civilima i partizanima. Uzeli smo period od dana rođenja do 15. godine starosti. Do sada je evidentirano imenom i prezimenom s područja Kozare od ’41. do ’45. godine više od 13.000 dece.
• [07:18] Ljiljana Smajlović: A za vreme same ofanzive na Kozaru?
• [07:18] Boris Radaković: Za vreme ofanzive nije toliko civila stradalo u samoj ofanzivi. Većina civila strada u logorima i na stratištima od ilindanskih pokolja ’41. i od oktobra ’42. u selima oko Prijedora (Veliko i Malo Palančište itd.). To je od ’41. do ’45. preko 13.000 dece. Naravno, preko 90% čine srpska deca, zatim romska deca i ostali.
• [07:57] Boris Radaković: Treba praviti ogradu kod definicije stradalnika: Srbi, Jevreji i Romi koji stradaju u Drugom svetskom ratu su žrtve genocida nad njima. A ostali civili (hrvatskog, tadašnjeg muslimanskog, ukrajinskog, češkog porekla) su ratne žrtve. Ova tri naroda su u NDH bila predodređena za istrebljenje.
• [09:03] Ljiljana Smajlović: I sad kad se pravi paralela između kozaračkih stradanja i stradanja u Srebrenici, upadljivo je da su u Srebrenici uglavnom žrtve ratni zarobljenici ili vojno sposobni muškarci.
• [09:20] Boris Radaković: Što se tiče Kozare, omjer dece i žena je daleko veći. Iako su muškarci većina, blizu 40% čine žene i deca. Među civilnim žrtvama bar 40% su žene i deca. Blizu trećina ukupnih civilnih žrtava Kozare su deca do 15 godina.
• [10:22] Boris Radaković: Iako ni na jednom sudu nije presuđeno da je stradanje Srba u NDH bio genocid, u istoriografiji imamo sve osobine genocida. U NDH je zaista dokazivo da su imali plan da istrebe Srbe, Jevreje i Rome.
• [11:13] Ljiljana Smajlović: Možete li da mi uporedite Prijedor 1941. kad počinje genocid i 1992. godine? Kakav je bio etnički sastav?
• [11:22] Boris Radaković: Na proceni iz 1939/40. Prijedor je imao oko 65.000 stanovnika (muslimana oko 18.000, Hrvata oko 5.000–6.000, nešto Ukrajinaca i Čeha, a apsolutnu većinu činili su Srbi). Na popisu 1991. muslimani su bili u blagoj većini.
• [12:37] Boris Radaković: Dok su muslimani od 1940-ih do 1990-ih povećali broj oko tri puta, srpsko stanovništvo se smanjilo za oko 50%. Genocid je izuzetno uticao na to smanjenje jer je sa područja Prijedora preko 1.000 srpske dece stradalo, kao i mladi ljudi od 16 do 26 godina.
• [14:02] Ljiljana Smajlović: Na memorijalnom zidu sa imenima skoro 10.000 partizana, je li tačno da je pisalo da su to ljudi koji su poginuli za slobodu i socijalizam?
• [14:12] Boris Radaković: I sad to piše, samo se slabije vidi. Ne samo na zidu, nego i u svim dokumentima od 1972/73. kada su otvoreni spomenik i muzej, uvek se navodilo da su stradali za socijalizam, revoluciju ili bratstvo i jedinstvo.
• [14:52] Boris Radaković: Običan seljak na Kozari 1941. kada počinje ustanak je uglavnom nepismen ili polupismen. On nije čitao ni Marksa ni Engelsa. Neki koji su ulazili u partiju su priznavali da nisu znali šta je socijalizam, ali su im bile bliske ideje o ravnopravnosti, obrazovanju i podeli resursa.
• [16:26] Boris Radaković: Legendarna ličnost je doktor Mladen Stojanović. Pre rata su ga nazivali narodnim doktorom jer je sirotinju lečio besplatno i davao svoj novac za lekove. U komunističkoj literaturi su ga prozvali „crveni doktor”. On je poticao iz poznate svešteničke porodice iz Prijedora.
• [18:27] Ljiljana Smajlović: Kad smo kod podele ustanika na partizane i četnike — da li je vaša porodica četnička ili partizanska?
• [18:38] Boris Radaković: Veći deo moje porodice je iz Podgrmeča i oni su stradali kao civili. U selu je u kući Radakovića bila partizanska bolnica. Kada počinje ustanak krajem jula 1941. godine, ustanici se nazivaju gerilcima, a ponegde i četnicima.
• [19:41] Ljiljana Smajlović: Vi nemate snažne predrasude ni u korist partizana ni u korist četnika u svojim radovima.
• [19:47] Boris Radaković: Kao istoričar ne smem da imam predrasude niti nedodirljiva pitanja. Imamo pravo da se bavimo i pitanjima ko je bio ustaša 1941/42. godine.
• [20:39] Boris Radaković: Ustaše su u velikom broju bile domaći ljudi — Muslimani, Hrvati, poneki Čeh ili Ukrajinac. Pored ustaških jedinica, punili su i domobranske jedinice i milicije.
• [21:28] Boris Radaković: Postoji Prijedorska muslimanska rezolucija gde su određeni muslimani digli glas protiv ubijanja pravoslavaca. To jeste tačno, ali ti predstavnici su pre svega hteli da skinu sa sebe optužbe jer su muslimani masovno učestvovali u prvim pokoljima Srba.
• [22:45] Boris Radaković: Samo na području Kozarca kod Prijedora raspolažemo sa preko 100 imena muslimanskih ustaša i divljih ustaša koji učestvuju u ilindanskim pokoljima. Da ne spominjemo Cazinsku krajinu gde su hiljade naoružanih muslimanskih civila pod vođstvom hodže Bećira Borića upadale u srpska sela, pljačkale i kolje.
• [25:26] Boris Radaković: Ofanziva se u nemačkim i hrvatskim dokumentima naziva „Nemačko-hrvatska ofanziva na Kozaru”. Od 30.000 boraca Vermahta i NDH koji su učestvovali, 19.000 su bili iz reda hrvatskih vojnih formacija (ustaše i domobrani — Hrvati i Muslimani).
• [26:16] Boris Radaković: Na Kozari, od 3.500 partizana, svega nekoliko desetina nisu bili Srbi.
• [27:01] Ljiljana Smajlović: Bavili ste se temeljno navodnom ulogom četnika u kozaračkoj bici. Zašto se sad odjednom insistira na njihovoj ulozi?
• [28:12] Boris Radaković: Nakon ’45. uvek se spominjalo da su četnici Radeta Radića, Uroša Drenovića i Vukašina Marčetića pomagali ofanzivu. Rade Radić je osuđen i likvidiran posle rata i zbog optužbi za ubistvo doktora Mladena Stojanovića.
• [30:27] Ljiljana Smajlović: Šta zamerate staroj literaturi iz vremena socijalizma?
• [30:37] Boris Radaković: Zameram što se nastojalo doći do balansa — ako su Hrvati imali ustaše, Srbi su morali imati četnike.
• [31:37] Boris Radaković: Neki tvrde da su četnici učestvovali u zaposedanju linije južno od Kozare (u trouglu između Sane, Vrbasa i Manjače). Međutim, ti četnici su jednostavno bili na svojim teritorijama.
• [33:49] Boris Radaković: Detaljno sam istražio dan po dan: partizani su od aprila do avgusta 1942. vršili ofanzive na četničke teritorije. U nemačkim i hrvatskim izveštajima o žrtvama u ofanzivi pominju se poginuli Nemci i Hrvati, a četničke žrtve se uopšte ne navode.
• [38:21] Boris Radaković: U ediciji „Kozara” u 6 tomova na preko 5.000 stranica prikupljeno je na stotine svedočanstava boraca — nigde se ne pominje da su se četnici na bilo kom sektoru borili protiv njih tokom ofanzive.
• [42:38] Ljiljana Smajlović: Znači po vama nema osnova u istorijskim izvorima za tvrdnje da su četnici učestvovali u genocidu na Kozari?
• [43:21] Boris Radaković: Nema osnova, to je politikanstvo. Poređenje Kosovske i Kozaračke bitke nema istorijskog smisla.
• [44:00] Boris Radaković: Kosovsko predanje je bilo i te kako živo 1941. na Kozari. U partizanskim sećanjima (Жarko Zgonjanin) stoji zapis da su ljudi govorili: „Vraća se Kosovo, dolazi novo Kosovo. Na onom Kosovu je neko preživeo, možda će i na ovom, a ako ne — bar će se pružiti otpor.”
• [45:02] Boris Radaković: Skender Kulenović u poemi „Stojanka majka Knežopoljka” spominje Obilića i borbu za slobodu. Za doktora Mladena su govorili da je „naš Obilić”.
• [47:06] Boris Radaković: Osman Karabegović u januaru 1942. na savetovanju kaže: „Srpska trobojka na našim kapama je simbol porobljenog srpstva koje se diglo u borbu za slobodu, a petokraka na trobojci je simbol jedinstva naroda.”
• [48:15] Ljiljana Smajlović: Zašto se ponaša kao da je nepristojno reći da je to bio srpski antifašizam?
• [48:32] Boris Radaković: Nepristojno je to negirati jer su to lako dokazive činjenice. Od oko 1.000 partizana na Kozari krajem 1941. svega 33 ili 36 nisu bili Srbi.
• [49:38] Boris Radaković: Branko Bokan je izračunao da od oko 20.000 ustanika u Bosanskoj Krajini, manje od 100 nisu bili Srbi. A i ti koji su bili iz drugih naroda bili su članovi KPJ ili SKOJ-a.
• [51:23] Boris Radaković: Na memorijalnom zidu na Kozari od blizu 10.000 partizanskih imena, 96% su Srbi, 2,9% Muslimani, a 0,9% Hrvati i ostali.
• [52:10] Boris Radaković: Dana 9. jula 1944. godine pri oslobođenju Kozarca u jednom danu je poginulo 206 muslimanskih ustaša. Više je Muslimana poginulo u boju protiv partizana u tom jednom danu nego za čitav rat u partizanima sa tog područja.
• [55:25] Boris Radaković: Ja antifašizam na našim prostorima volim nazivati „antiustaštvom”, jer našim precima kamu nad vratom nije držao Italijan, nego u najvećem broju domaći ljudi — ustaše, domobrani i muslimanske milicije.
• [55:41] Ljiljana Smajlović: Borise, hvala vam što ste došli i hvala vam na razgovoru.
• [55:43] Boris Radaković: Hvala vama.

Priredio: Redakcija portala Jadovno 1941.